لنگرود و رانكوه 10000 نفر 2000 خانوار اگر آمار تهيه‌شده توسط خودزكو و رابينو هردو صحيح باشد ، طى مدتى حدود 70 سال 58700 نفر به جمعيت گيلان اضافه شده است كه ميانگين آن در سال نزديك به 838 نفر است . پائين بودن نرخ رشد جمعيت را در آن زمان نبايد به حساب پائين بودن آمار مواليد گذاشت ، بلكه آن را مىبايد مربوط به بالا بودن تعداد مرگ‌ومير دانست . در آن روزگاران بيماريهاى گوناگون به ويژه بيمارى سل ، مالاريا ، جهاز هاضمه و امراض كودكان گروه كثيرى از جمعيت گيلان را به كام مرگ فرو مىبرد ، به طورىكه حد متوسط عمر شايد از 30 سال تجاوز نمىكرد . قبل از خودزكو و رابينو و نيز بعد از آنها برخى از محققان و جهانگردان خارجى كه از گيلان بازديد كرده‌اند آمارهائى از جمعيت ، خانوار ، خانه و برخى ديگر از واحدها و سازمانهاى گيلان منتشر ساخته‌اند كه مرورى بر آنها در اين بحث شايد مفيد فايده باشد . پ . امده ژوبر مؤلف كتاب « مسافرت در ارمنستان و ايران » كه به سال 1806 ميلادى در ايران بوده مىنويسد : « جمعيت گيلان را 50000 خانوار به شمار مىآوردند . » اگر ميانگين افراد هرخانواده را همانطوركه خود ژوبر متذكر شده 5 تن حساب كنيم ، جمعيت گيلان در دههء اول قرن نوزدهم ميلادى يعنى حدود 180 سال قبل 250000 نفر بوده است . ژوبر آمارى نيز از تعداد خانه‌هاى چند شهر گيلان به شرح زير داده است : رشت 3000 خانه ، انزلى 100 تا 150 خانه چوبى ، فومن 1000 خانه ، لاهيجان 1200 خانه و لنگرود 3000 خانه . وى متذكر شده است كه در قصبهء گسكر 300 تا 400 خانوار از تيرهء تالشها سكونت دارند . جيمز بيلى فريزر كه به سال 1821 ميلادى به رشت سفر كرده در سفرنامهء خود مىنويسد : « در سفر سابق كه در رشت بودم البته بيش از 60000 جمعيت داشت و اكنون اين رقم بين 15 و 20 هزار است ، اعم از گيلانى و غير گيلانى ؛ اما اين رقم نيز مورد اطمينان نيست . » بهلر كه به سال 1853 ميلادى ( 1269 ه . ق ) به ايران سفر كرده آمارى از خانوارهاى برخى نقاط گيلان ذكر مىكند . طبق اظهار او رشت 5000 خانوار ، بندر انزلى 300 خانوار و منجيل 120 خانوار داشته است . وى در سفرنامهء خود مىنويسد : « لاهيجان مشتمل است به 985 خانه و بسيار شهر مقبول خوبى است و بازار بسيار بزرگ پاكيزه‌اى دارد و تجارت ابريشم در آنجا نيز بسيار مىشود . » چارلز فرانسيس مكنزى چهار سال بعد يعنى در سال 1857 ميلادى تعداد خانه‌هاى لاهيجان را 1500 باب ذكر مىكند . به سختى مىتوان باور كرد كه طى 4 سال 515 باب خانه به خانه‌هاى لاهيجان اضافه شده باشد . مكنزى جمعيت لاهيجان را 8000 نفر ، جمعيت لنگرود را 2000 نفر ، جمعيت رودسر را 400 نفر برآورد كرده است . خانم كارلا سرنا كه به سال 1877 ميلادى ( 1256 ه . ش ) از گيلان بازديد كرده مىنويسد : « جمعيت رشت را پيش از طاعون 1877 تعداد 20000 نفر تخمين زده‌اند . » ارنست اورسل كه در 1882 ميلادى ( 1261 ه . ش ) به گيلان سفر كرده در مورد رشت مىنويسد : « اين شهر در حدود 60000 نفر جمعيت داشت ، ولى طاعونهاى پشت سر هم تعداد جمعيت آن را تا 000 ، 25 تقليل داد . » جرج كرزن در كتاب « ايران و قضيهء ايران » كه به سال 1892 ميلادى ( 1271 ه . ش ) منتشر شده جمعيت رشت را بين 25000 يا 30000 برآورد كرده است ؛ و بالاخره اوژن اوبن كه در سالهاى 1906 و 1907 ميلادى ( 1285 - 1286 ه . ش ) در ايران بوده جمعيت رشت را 30000 نفر و جمعيت آستارا را 3000 نفر ثبت نموده است . 2 دورهء آمارى 1 - 2 تقسيمات مربوط به سرزمين و مديريت نخستين اطلاع آمارى از جمعيت استان گيلان به سرشمارى سال 1335 مربوط مىشود و پس از آن نيز سه سرشمارى ديگر به فاصله‌هاى ده‌ساله از هم صورت گرفته است . محدودهء استان گيلان در اين سرشماريها ثابت نبوده و به همين دليل مقايسهء آمار و ارقام به دست آمده از آنها به سادگى امكان‌پذير نيست . علاوه‌بر تغييرات محدودهء ادارى استان در سرشماريهاى چهارگانهء كشور ، محدودهء حوزهء سرشمارى اين استان در سال 1335 با محدودهء ادارى آن نيز يكسان نبوده است . گرچه سعى شده بود كه حتى الامكان تفاوتى از اين لحاظ پيش نيايد لكن به جهت عدم امكان دسترسى به برخى از آباديها از طريق استان و شهرستانهاى تابعه و سهولت سرشمارى آنها در حوزه‌هاى همجوار ، جمعيت استان گيلان در محدودهء تقسيمات سرشمارى ، 11 / 2 درصد كمتر از محدودهء تقسيمات ادارى آن استان بوده است . اين اشكال در مورد اغلب شهرستانهاى استان مزبور نيز وجود داشته است به طوريكه تنها در شهرستانهاى بندر انزلى ( بندر پهلوى سابق ) ، فومن ( فومنات سابق ) ، رشت و طوالش اين دو محدوده بر هم منطبق و در ساير شهرستانها با هم متفاوت بوده است . در سرشمارى سال 1345 ، دو شهرستان آستارا ( از حوزه سرشمارى اردبيل در آذربايجان شرقى ) و رودسر ( از حوزهء سرشمارى شهسوار يا تنكابن فعلى در مازندران ) به استان گيلان اضافه و در مقابل ، شهرستان اراك از آن منفك شد و مساحت آن به 36557 كيلومتر مربع رسيد . در سرشمارى سال 1355 مساحت استان گيلان به 14711 كيلومتر مربع كاهش يافت و شهرستان زنجان از آن منفك شد و به تبع آن محدودهء استان گيلان به محدودهء كنونى آن نزديك گرديد . اين استان در سرشمارى سال 1365 با 5 / 14819 كيلومتر مربع وسعت داراى 11 شهرستان در 22 بخش مشتمل بر 31 شهر و 53 دهستان به شرح جدول شمارهء 1 بوده است . 2 - 2 جمعيت و تغييرات آن با توجه به تغييرات محدودهء استان گيلان از سال 1335 تا سال 1365 نمىتوان ارقام به دست آمده از سرشماريها را كه به شرح زير بوده است مقايسه و از روى آنها به تعيين چگونگى جمعيت استان پرداخت :